فرصت‌های گردشگری مذهبی در کریدور گردشگری دیلمان

۲ دیدگاه

صنعت بزرگ گردشگری شامل بخش‌های مختلفی می‌شود که یکی از مهم‌ترین آنها Religious tourism یا «گردشگری مذهبی» است. تمامی ادیان و مذاهب در سراسر جهان اماکن، آثار، سنت‌ها و مراسم‌های مذهبی مختلفی دارند که به یکی از جاذبه‌های مهم گردشگری آن‌ها تبدیل شده است. در این میان دین اسلام و مسلمانان نقش به‌سزایی در این شاخه از گردشگری دارند. مراسم حج، زیارت اماکن مقدس و وجود مراسم‌های عزاداری یا جشن‌های مذهبی مسلمانان از بزرگترین رویدادهای گردشگری مذهبی در جهان هستند.

از چندین هزار سال قبل، سفر بخش جدایی ناپذیر تفریحات بشر است. در گذشته مفهوم سفر فقط به معنی رفتن به جایی دیگر برای خوش‌گذرانی بود اما با پیشرفت جوامع و تبدیل شدن سفر و گردش به «صنعت گردشگری» مفاهیم کلی جای خود را به دسته بندی‌های مختلف داده‌اند که هرکدام تعریف خاصی از مسافرت را ارائه می‌دهند. «گردشگری مذهبی» یکی از زیر شاخه‌های صنعت گردشگری است و از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این سفرها مختص مسلمانان نیست و پیروان ادیان دیگر نیز با توجه به اعتقادات مذهبی و آثار و بقایای دین خود، به سفرهای مذهبی می‌روند. امروزه گردشگری مذهبی نیز وارد تجارت جهانی شده است و روز به روز پیشرفت می‌کند.

گردشگری مذهبی از قرن‌ها پیش در سراسر دنیا وجود داشته و قدمت آن به قدمت فرهنگ دینی تمامی ادیان است. در کل گردشگری مذهبی به سفرهایی اطلاق می‌شود که اصلی‌ترین هدف آن‌ها تجربه‌ی مذهبی باشد. ممکن است گردشگران مذهبی بارها به مکانی مذهبی بروند و یک بار رفتن به آن مکان، آن‌ها را از سفرهای مکرر باز نمی‌دارد.

در اول باید به این نکته اشاره کرد که «گردشگری مذهبی» را نمی‌توان با کلمه‌ی «زیارت» جایگزین کرد. در زیارت شما به قصد زیارت به مکان مقدس مذهبی دین خود می‌روید. برای مثال شیعیان به قصد زیارت و انجام اعمال مذهبی به حرم امام رضا (ع) در مشهد می‌روند. اما در گردشگری مذهبی ممکن است یک مسلمان برای بازدید از کلیسای تاریخی به شهر دیگری سفر کند. در گردشگری مذهبی هدف از سفر صرفا زیارت و انجام اعمال مذهبی نیست و طیف گسترده‌تری از سفرهای مذهبی را شامل می‌شود. برای مثال حضور در کنفرانس مذهبی، رویدادهای فرهنگی ـ مذهبی و اجرای کنسرت موسیقی مذهبی جز گردشگری مذهبی محسوب می‌شوند.

 

گردشگری مذهبی در مسیر گردشگری دیلمان

با توجه به پیشینه تاریخی شیعه، مسیر گردشگری دیلمان (البرز مرکزی) دارای ظرفیتی بسیار زیاد در گردشگری مذهبی است بطوری که بر خلاف خیلی از نقاط دیگر کشور که گردشگری مذهبی تنها به فصول و ماههای خاصی از سال محدود می گردد، در صورت توسعه و زیرساختها و اقدامات موثر ، این شاخه گردشگری توانایی دایمی بودن در این مسیر را داشته و می‌تواند در طول سال با جذب گردشگر سود مالی و صدور فرهنگ بومی به اقصی نقاط کشور را داشته باشد.

در ادامه به مرور این ظرفیت ها خواهیم پرداخت.

آل بویه

آل بویه، نخستین سلسله قدرتمند شیعه و از سلسله های حاکم بر ایران بوده است که در زمان حکومت خود(935 تا 1062 م) در برهه‌ای از زمان بغداد را نیز به تصرف خود در آورده و به آثار بی نظیری مانند برج گنبد قابوس، بازار وکیل و دروازه قرآن شیراز اشاره نمود.

آل بویه در ابتدا شیعه زیدیه بودند و تبار دیلمی داشتند پس از به قدرت رسیدن و تغییر مذهب به شیعه امامیه، بطور رسمی اولین حکومت شیعی را تشکیل داده و مراسمی مانند محرم و عید غدیر را پاس داشتند ولی پذیرای سایر ادیان و مذاهب نیز بودند . بطور مثال در شیراز زمان آل بویه، برخلاف سنت رایج آن زمان غیر مسلمانان مانند زرتشتی ها مجبور نبودند که علامت مشخص‌کننده به تن داشته باشند یا در محله‌های خاصی زندگی کنند. در زمان آل بویه بازار شهر شیراز در هنگام جشن مهرگان و نوروز نورانی می‌شد و هنگامی که در سال ۳۶۹ هجری مصادف با ۹۸۰ میلادی مسلمانان شیراز علیه زرتشتیان به اغتشاش پرداختند. عضدالدوله لشکری برای تنبیه اغتشاش کنندگان به شیراز فرستاد.

آل بویه اولین بنیان گزاران مراسم عزاداری محرم، تعزیه خوانی و جشن عید غدیر بودند.

علم دَوَدی و علم واچینی

علم دَوَدی یا به فارسی علم بندی مراسمی است که در هر روستا و هیئتی شیوه ای خاص و زمانی متفاوت داشته ک از شب اول محرم تا سوم محرم متغیر بوده و معمولا با مرثیه خوانی و عزاداری همراه است. علم های مورد استفاده در این مراسم معمولا علم های قدیمی هیئت بوده و فاقد هرگونه تجملی هستند.

علم واچینی یا به فارسی باز کردن علم که به نوعی پایان مراسم عزاداری آن سال است که بسته به سنت هر روستا و هیئت در یکی از روزهای عاشورا، سوم، اربعین و یا 28 صفر انجام می شود. در این مراسم هیئت های عزارداری که آن روز علم واچینی ندارند به روستاهای همجوار خود رفته  و مردم روستا با پخت غذاهایی مانند فسنجان، قیمه و شیرین خورشت از عزاداران پذیرایی می کنند بگونه ای که در هر روستا مردها یا پسران جوان خانه، در جلوی در خانه ایستاده و از رهگذران برای پذیرایی ناهار یا شام دعوت می کنند. در عصر روز علم واچینی پس از اتمام عزاداری و خواندن مرثیه معروف ماتم شاهان، علم و شالهای آن توسط خادم امامزاده، ریش‌سفیدان روستا و چند نفر از جوانان باز می شود و شالهای باز شده به نشانه تبرک بین حاضران تقسیم می‌شود.

از معروفتین علم واچینی های سیاهکل می‌توان به علم واچینی لمش، شاه شهیدان، بابا کوه، کلاک، سیکاش، دوبرادران، گردکول و تورار اشاره نمود.

مراسم علم واچینی در گیلان به شماره ثبت ۱۰۶ در فهرست آثار ملی ناملموس به ثبت رسیده است.

زاری زاری و شب عرب

معمولا عزاداری تاسوعا و زیارت اهل قبور تا در وقت ادامه پیدا کرده و مراسم را به صبح عاشورا می رسانند. زاری زاری مراسمی است  که در صبح روز عاشورا قبل از اذان آغاز شده و در آن اشعار خاص این مراسم خوانده می‌شود  و تا اذان صبح ادامه دارد و پس از آن عزاداران به مسجد رفته و نماز صبح عاشورا اقامه می‌نمایند.

شب عرب در واقع مراسم عزاداری شب عاشورا است. در این مراسم عزاداران لباس عربی پوشیده و با چوبهایی در دست مسیری را پیموده اشعار مخصوص این شب را زمزمه می‌نمایند. در این مراسم در میانه صفوف عزاداران تابوت های نمادین حمل شده و در توقف هایی در مسیر تعزیه های با شکوهی اجرا می‌شود. آخرین تعزیه این شب در حیاط بقعه برفجان سیاهکل اجرا می‌شود.

 

علم واچینی نیمه تابستان

چند روستا در مناطق ییلاقی هستند که مراسم جالبی دارند. فارغ از اینکه محرم در چه زمانی باشد مراسم علم واچینی در نیمه تابستان اتفاق می‌افتد. گالشها در ییلاقات دیلمی تقویمی گالشی داشتند که مبدا آن بر اساس سال کوچ و گالشی پایه ریزی شده بود و به نوعی سال را در 17 مرداد پس از پرداخت خراج و آغاز کوچ شروع می نمودند. گمان می‌رود رفته رفته با ورود اسلام در این مناطق و در هم آمیختن سنت و آموزه های دینی، این مراسم نیز در نیمه تابستان و در پایان سال و قبل از شروع کوچ برگزار می شود. از معروفترین این علم واچینی ها، علم واچینی روستای شاه شهیدان است.

این روستا و امامزاده دارای تقدس خاصی است بطوری که روایت می‌شود در هنگام تغییر ضریح در دهه 70 شمسی بصورت اتفاقی پیکر مطهر امامزادگان نمایان شده و دیده شده که جنازه ها بصورت کاملاً سالم مانده اند. از دیگر علم واچینی های معروف نیمه تابستان می‌توان به علم واچینی باباکوه و لیسانه اشاره نمود که به علت عدم وجود راه دسترسی مردم مسر چند ساعته ای را در نیمه تابستان کوهپیمایی می نمایند . همچنین در علم واچینی های روستاهای کلاک، گردکول و تورار مردم استانها، شهرها و روستاهای دور و نزدیک از کبلومترها دورتر خود را به مراسم می‌رسانند.

زنجیر پایه

زنجیرپایه از ابزارهای عزاداری خاص مردم سیاهکل و دیلمان است و از چوبی با ارتفاع حدود دو متر و گوشواره های آهنی متصل به هم در بالای آن تشکیل شده که در میانه دسته عزاداری تعداد 4 یا 5 عدد توسط چند نفر حمل شده و با آهنگ مرثیه و طبل به بالای سر برده و با شدت به زمین کوبیده می‌شود. از تاریخچه دقیق این ابزار اطلاعات دقیقی در دست نیست اما تلاشهایی برای ثبت ملی این اثر صورد گرفته است.

 

 

 

امامزاده تورار

بنای بقعه امامزاده سید ابراهیم تورار یکی از قدیمی ترین بناهای مذهبی استان گیلان به شمار می رود که در بخش پیرکوه شهرستان سیاهکل واقع شده و در اطراف آن دشت های وسیعی وجود دارد و تا شعاع 10 کیلومتری آن در واقع هیچ آبادی ای دیده نمی شود . در فاصله 10 کیلومتری آن روستای جلیسه و بعد کلیشوم واقع شده است که هر ساله در ایام محرم مردمان آن دیار مراسم علم وا چینی را برای این امامزاده برگزار می کنند.

این بنای مقدس همواره از دوران قدیم تا الان مورد احترام اهالی منطقه بوده است طوری که اگر مسیری میخواستند بروند و بار سنگینی داشتند در آنجا به امانت می گذاشتن و 6 ماه دیگر می رفتند و بار خود را صحیح و سالم تحویل می گرفتند و این نشان از اعتقاد بالای مردم به این امامزاده داشته است .
تا قبل از زلزله ی سال 69 یک تا دو خانواده به عنوان متولی امامزاده در آنجا زندگی میکردند که بعد زلزله دیگر کسی در نزدیکی آن زندگی نمی کند.

قدمت بنای امامزاده تورار براساس پرونده ثبتی موجود به قرن پنجم و ششم هجری قمری برمی گردد که در این دوران حکومت غالب سلجوقیان بوده اند .

این بنا با شماره 120055 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .

قادر نبی

در روستای بابا ولی دیلمان، بنایی چهارگوش قرار داشت که در ضلع‌های شمالی، شرقی و جنوبی آن، ایوان‌های ستون‌دار چوبینی وجود داشتند. این بقعه، همانند بسیاری از آرامگاه‌های شمال ایران، نقاشی‌های مذهبی داشت و پوشش بام آن از سفال بود. آرامگاه قادر نبی بابا ولی تنها آرامگاه یک پیامبر در گیلان است.

از آثار ارزشمند این بقعه، صندوق چوبی آن است که بر پایه چوبینی به ارتفاع ۲۰ سانتی‌متر قرار گرفته است. بر روی قاب‌های این صندوق، دو گونه کنده‌‌کاری به شیوه گره و طرح‌های گل و بوته انجام گرفته است.

در ایوان بقعه، سنگ قبرهایی کار گذاشته شده که کنده‌کاری‌های زیبایی دارند. یکی از آن‌ها با تاریخ ۹۹۵ هـ.ق به «السعید الشهید پیری بیک بن پیری بیک»، و دیگری با تاریخ ۱۰۱۴ هـ.ق به «استاد القابل نادعلی بیک خلیفه بن سعادت آیین … سید عبی بیک …» تعلق دارد.

در ایوان شرقی نیز سنگ قبری به تاریخ ۹۹۸ هـ.ق متعلق به «مهدی قلی بن حمزه بیک شاه عود» قرار دارد. درخصوص شخصیت صاحب آرامگاه، در کتیبه‌های ورودی و صندوق اشاره‌ای نشده است.

هرساله در روز تاسوعا هیئت عزاداری شهر دیلمان به عزاداران خود به این بقعه متبرکه می‌آیند. گفتنی است؛ مقبره قادر پیغمبر در سال 1391 توسط اوقاف مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است. این بقعه در 54 کیلومتری شهر سیاهکل  و در مسیر دیلمان به آسیابر قرار دارد.

امام زاده هاشم

هاشم بن‌ محمد بن عبدالله از نوادگان حضرت علی(ع) به امامزاده هاشم(ع) معروف است و به همراه یاران امام رضا (ع) به ایران آمد و پس از درگیری با نمایندگان حاکمان عباسی به کوه های البرز پناهنده شد.
روستای امامزاده هاشم (ع)، مدفن این امام زاده بزرگوار از توابع بخش سنگر شهرستان رشت است که قدمتی چندصد ساله دارد و نام قدیم آن “عسکر سرا کمدم” بوده است و بعد از دفن امامزاده به مرور به نام وی تغییر یافته است.

با توجه به جریان رود سفیدرود، بزرگترین رودخانه استان گیلان در ضلع شرقی روستای امامزاده هاشم (ع) و وجود پارک جنگلی سردار جنگل در ضلع جنوبی روستا بقعه امام زاده هاشم(ع) رشت یکی از برجسته ترین قطب های گردشگری مذهبی گیلان است. این جنگل زیبا با درختان بلند کاج، صنوبر و تبریزی در تمام فصول سال زیبایی خاصی به نمای بقعه امام زاده هاشم(ع) بخشیده است.

با توجه به واقع شدن امام زاده هاشم(ع) در مسیر ورود به گیلان در کنار آزاد راه رشت قزوین، سهم این بقعه در گردشگری مذهبی استان دو چندان شده است.

بنای اصلی بقعه شامل دو قسمت مسجد و صحن اصلی است که گنبدی روی هر قسمت قرار دارد. در سال ۱۳۴۹ با تخریب بنای اطراف بقعه، بنای خشتی با گنبد تخم مرغی شکل مشاهده شد که قدمت آن به سال چهارم هجری قمری تخمین زده شد. در سال 1279 از سوی ناصرالدین شاه، بخشی از درآمدهای ده سراوان به مرمت این بنا اختصاص داده شد و منوچهرخان، حاکم وقت رشت، بنای این امامزاده را با اجرای پروژه های تعمیری بسیار، تغییر اساسی داد. بنای بقعه امامزاده هاشم در جریان جنگ جهانی اول آسیب فراوان دید و در سال ۱۳۵۲ دوباره به شیوه معماری اسلامی مرمت شد. همچنین این بقعه برای آخرین بار در زلزله سال ۱۳۶۹رودبار دچار صدمات جدی شد.

در اطراف این بقعه امکانات رفاهی، فروشگاه، بازارچه و هتل وجود دارد.

تعزیه دیلمان

این آئین مذهبی متعلق به سرزمین گیلان و برخاسته از دیار دیلمان است، احمد ابن ابوالفضل در کتاب “احسنن القصص” آورده است که در سال ۹۶۳ میلادی، مراسم تعزیه توسط “معز الدوله دیلمی” در بغداد برگزار شده و برای اولین بار آئین سوگواری برای خاندان اهل بیت (ع) عمومیت یافت و بر این اساس می توان معزالدوله دیلمی را موسس تعزیه در گیلان و ایران دانست.

 تعزیه دارای موضوعاتی متنوع و روالی خاص است، بطوریکه هر روز آن بر اساس روایات و موضوعات مرتبط با شخصیت ‏های موجود در حادثه کربلا که روزهای مختلف ماه محرم نیز به آنها تعلق دارد صورت می‏ گیرد.

برخاستن حکومت آل بویه از سرزمین دیلمان در گیلان به عنوان اولین حکومت تشیع در آن زمان، زمینه را جهت رشد فرهنگ مذهبی ایران زمین فراهم ساخت، این حکومت با تلاش و عزم جدی خود توانست خلیفه بغداد که فردی سنی بود را نیز مطیع خود ساخته و مراسمات و آداب مذهبی خود را بجای آورند.

بر اساس کتاب “تاریخ فرهنگ ایران” متعلق به دکتر رضا نوری، نشر مهکامه، سال ۹۰؛ در روز عاشورا سال ۳۵۲ هـ.ق بازارهای شهر بغداد برای اولین بار تعطیل اعلام شد و مراسم تعزیه در آن روز با آداب خاص و حضور چشمگیری برگزار شد، در این میان “معزالدوله دیلمی” از امیران حکومت آل بویه نقش برجسته ای در زنده نگه داشتن فرهنگ عاشورا داشته است.

ریشه تعزیه در گیلان در حکومت آل بویه و در دیلمان یافت شده و طبق اسناد، دیلمان یکی از ریشه های حکومت آل بویه بوده است و هم اکنون نیز روستایی با نام بویه در منطقه املش وجود دارد و این آیین با شماره 41 به عنوان میراث ناملموس در فهرست ملی کشور به ثبت رسید.

معماری امامزاده ها

با توجه به خاستگاه شیعه از گیلان و منطقه دیلمان این نقطه، دارای بقاع و امامزادگان زیادی است که قدمت بنای تعدادی از آنها که اغلب در مناطق کوهستانی هستند به چند صد سال میرسد.

بنای این بقاع عموما از چوب و کاهگل بوده و می‌توان اوج هنر کار با چوب های ارزشمندی چون سرخدار، زبان گنجشک، بلوط و شمشاد را در معماری این بناها دید. معماری سقف چوبی و لوازمی مانند صندوق خانه، دربها و پنجره ها عموما بدون استفاده از میخ ساخته شده اند. همچنین در محوطه این بناها میتوان درختان کهنسال و چشمه های زیادی را دید.

از معروفترین این آثار میتوان به روستاهای سیکاش، باباکوه، لوشاده، لمش و فیروه‌کوه اشاره نمود.

کوههای مقدس

کوهها به عنوان منابع تامین آب همیشه نقش بسزایی در ادامه حیات بشریت داشتند از این رو همیشه و از خیلی قبل تر از پیدایش ادیان از تقدس خاصی نزد اهالی برخوردار بودند و عموما کوههای مقدس دارای افسانه‌هایی هستند مانند روییدن گیاه هوم در البرز و یا پرتاب تیر توسط آرش از روی دماوند.

از نمونه های کوههای مقدس در دنیا میتوان به کوه کایلاش در هیمالیا، کوه و غار حرا در عربستان، کوه دماوند و … اشاره نمود که هر کدام افسانه های زیادی دارند.

ازکوههای مقدس در مسیر گردشگری دیلمان نیز میتوان به درفک، فیروزه کوه، خانم مزار کلاچ‌خانی و دعاکوه اشاره نمود که با ورود اسلام و تغییر عقاید مردم اعتقاد به وجود امامزاده در روی آن بوجود آمده و همچنان از تقدس در بین اهالی برخوردار است.

نوشته‌های پیشین
حضور مدیران آژانس های گردشگری، صاحبان برندهای ملی و بین المللی در کریدور گردشگری دیلمان
نوشته‌ی بعدی
تأثیر آموزش جامعه بومی در کیفیت تولید

۲ دیدگاه. دیدگاه تازه ای بنویسید

  • ديلمستان
    24 دی 1398 10:39

    خیلی ظریف نام شهرستان رودبار و بخش خورگام را از روی روستای شاه شهیدان برداشتید. دقت کنید

    پاسخ

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
شما برای ادامه باید با شرایط موافقت کنید

فهرست